Tất cả lý thể và sự tướng đều lấy tâm làm gốc.
Từ lý thể mà nói, thì trong kinh Phật bảo rằng:
“Quán sát tất cả pháp đều phát xuất từ tự tâm; thành tựu thân trí tuệ chẳng do người khác mà tỏ ngộ”.
Đó là chỉ cho lấy Chân như quán sát, tâm chân thật làm gốc.
Từ sự tướng mà nói, trong kinh Phật bảo rằng:
“Tâm như họa sĩ khéo
Vẽ thế giới muôn màu
Cảnh ngũ ấm thế gian
Không pháp nào không tạo”.
Đây là chỉ cho lấy tâm thức quán sát, tâm duyên lự làm gốc.
“Tâm chân thật” là Thể. “Tâm duyên lự” là dụng. Dụng chính là “môn Sanh diệt của tâm”. Thể chính là “môn Chân như của tâm”.
Tuy phân làm hai phần Thể và Dụng, nhưng thực tế chỉ có một tâm. Dụng là Dụng từ Thể, Dụng hoàn toàn chẳng tách rời Thể; Thể là Thể nơi Dụng, thể hoàn toàn chẳng tách rời Dụng.
Sự mở ra và hợp lại của tâm tuy không đồng nhưng bản tánh chân thật lặng yên chẳng động. Tâm đã có thể làm Phật, cũng có thể làm chúng sanh; đã có thể tạo thiên đường, cũng có thể tạo địa ngục.
Tâm nếu dấy động thì vạn vật sanh khởi.
Tâm nếu bình lặng thì pháp giới điềm nhiên.
Tâm nếu ở nơi phàm tục thì bị ba độc ràng buộc.
Tâm nếu vào nơi cảnh Thánh thì tự tại vô ngại trong sáu đường.
Tâm nếu rỗng lặng thì một đạo thanh tịnh
Tâm nếu nhiễm trước thì muôn cảnh tung hoành.
Như hang động trống nên ứng lại tiếng, âm thanh cao thì tiếng vang lớn; lại giống như gương sáng soi vật, hình không ngay thì bóng ắt cong vạy. Đây là nói rõ vạn hạnh đều bắt nguồn từ nơi tâm, tất cả thiện ác đều ở nơi mình.
Bên trong giả dối thì bên ngoài tự nhiên sẽ không chân thật. Bên trong vi tế thì bên ngoài tự nhiên sẽ không thô thiển. Nhân thiện chung quy sẽ gặp được duyên lành; hạnh ác rốt cuộc tất khó tránh khỏi cảnh ác. Đạp mây mù uống cam lồ, hoàn toàn chẳng phải do người khác ban cho; nằm trong lửa khói, uống máu mủ cũng toàn là do chính mình gây nên.
Duyên thiện và cảnh ác chẳng do trời sanh ra, cũng chẳng phải đất tạo nên, mà chỉ do nơi một tâm niệm ban đầu của chúng ta, một tâm niệm thiện ác liền dẫn đến sự thăng trầm về sau. Muốn bên ngoài an hòa, chỉ cần nội tâm yên tĩnh. Tự tâm rỗng rang ngoại cảnh sẽ lặng lẽ. Tâm niệm dấy động, vạn vật sanh khởi. Dòng sông vẩn đục, nước sông lờ mờ; đầm nước lắng trong bóng trăng sáng tỏ.
Then chốt của tất cả sự tu hành đều không thể tách rời tâm, tâm này có thể gọi là cánh cửa của mọi sự mầu nhiệm, chỗ chứa nhóm của mọi sự linh diệu, căn bản thăng trầm, cội nguồn họa phước. Cho nên chỉ cần làm tâm mình chân chánh không cần hoài nghi cảnh giới bên ngoài.
Trong kinh nói: “Làm lành phước theo, làm ác gặp tai họa”. Tiếng vang ứng theo âm thanh, thiện ác cũng giống như âm thanh. Điều đó hoàn toàn chẳng phải do Thiên long quỷ thần trao cho, cũng chẳng phải do ông bà trước kia hay con cháu sau này gây nên. Tạo ra thiện ác chỉ do tâm, làm thành là bởi nơi thân và miệng.
Đức Phật nói bài kệ rằng:
“Tâm là gốc muôn pháp
Tâm đứng đầu, sai sử
Trong tâm khởi niệm ác
Nói ác và làm ác
Thì tội khổ theo ta
Như xe lăn theo vết.
Tâm là gốc muôn pháp
Tâm đứng đầu, sai sử
Trong tâm khởi niệm thiện
Nói thiện và làm thiện
Như bóng theo với hình”.
Kinh Hoa Nghiêm nói:
“Bồ Tát Trí Thủ hỏi Văn Thù Sư Lợi:
Làm sao để được không lỗi lầm ở nơi nghiệp thân, miệng, ý. Cho đến trở thành bậc Giác ngộ Chân chánh Vô thượng?
Văn Thù Sư Lợi đáp:
Phật tử! Nếu chư Bồ Tát khéo dùng tâm mình thì đạt được tất cả công đức thù thắng vi diệu”.
Kinh Mật Nghiêm nói:
“Giống như đất không phân biệt, mọi vật nương nơi đó mà phát sanh. Tàng thức cũng như thế, là chỗ nương tựa của các thứ cảnh”.
Như người lấy tay chạm vào thân mình, cũng như con voi dùng vòi lấy nước tắm rửa chính mình; lại giống như các đứa bé dùng miệng ngậm ngón tay. Cũng thế, tự trong tâm hiện cảnh rồi lại tự duyên theo. Cảnh giới của tâm này cùng khắp ba cõi. Hành giả tu Quán lâu ngày có thể khéo thông suốt, các thế gian trong ngoài tất cả chỉ do tâm hiện. Do đây mà xét, tâm đâu chỉ là cội gốc của muôn điều lành, mà kể cả hữu tình vô tình, cảnh giới phàm thánh, hư không vạn vật đều bắt nguồn từ nơi tâm. Bảo rằng vô trụ là gốc, cội gốc được thiết lập thì đạo phát sanh. Đó chính là nói về lẽ này.